آپنه خواب از چیست؟
آپنه خواب یک علت واحد ندارد. در نوع انسدادی، راه هوایی فوقانی هنگام خواب باریک یا بسته می‌شود. در نوع مرکزی، تنظیم تنفس توسط مغز برای مدتی مختل می‌شود. وزن، شکل فک و حلق، زبان، لوزه‌ها، سن، ژنتیک، الکل، بعضی داروها و بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند احتمال بروز یا شدت بیماری را افزایش دهند.
برای درک تعریف بیماری و تفاوت آن با خروپف ساده، صفحه شناخت آپنه خواب را ببینید.
هنگام آپنه خواب چه اتفاقی می‌افتد؟
در تنفس طبیعی، هوا باید بدون مانع جدی از بینی و دهان عبور کند، از حلق بگذرد و به ریه‌ها برسد. هنگام خواب، فعالیت عضلات زبان و حلق کاهش می‌یابد. اگر راه هوایی از ابتدا باریک باشد یا بافت‌های اطراف آن آمادگی فروریزش داشته باشند، جریان هوا کم یا متوقف می‌شود.
بدن برای بازکردن مسیر تنفس واکنش نشان می‌دهد. این واکنش ممکن است فرد را برای چند لحظه از خواب عمیق خارج کند، بدون آنکه صبح چیزی به یاد داشته باشد. تکرار این چرخه، خواب را قطعه‌قطعه می‌کند و در بعضی بیماران باعث نوسان اکسیژن خون می‌شود.
در آپنه انسدادی، بدن برای نفس‌کشیدن تلاش می‌کند ولی راه هوا بسته است. در آپنه مرکزی، تلاش تنفسی نیز به‌دلیل اختلال موقت در کنترل تنفس کاهش می‌یابد یا متوقف می‌شود.
آپنه انسدادی خواب از چیست؟
آپنه انسدادی یا OSA زمانی رخ می‌دهد که راه هوایی فوقانی در خواب به‌اندازه کافی باز نماند. معمولاً چند عامل با یکدیگر ترکیب می‌شوند و نمی‌توان تمام موارد را فقط به اضافه‌وزن یا گرفتگی بینی نسبت داد.
ساختار فک و صورت
عقب‌بودن فک پایین، کوچک‌بودن فضای داخل دهان، فرم جمجمه یا قرارگیری زبان می‌تواند فضای پشت زبان را محدود کند. به همین دلیل افراد لاغر و دارای وزن طبیعی نیز ممکن است دچار آپنه انسدادی شوند.
زبان و بافت نرم حلق
زبان، کام نرم و دیواره‌های حلق هنگام خواب ممکن است به سمت مسیر هوا حرکت کنند. شل‌شدن طبیعی عضلات در خواب، در فردی که راه هوایی مستعد انسداد دارد، احتمال بسته‌شدن مسیر را بیشتر می‌کند.
اضافه‌وزن و چاقی
تجمع چربی اطراف گردن، زبان و حلق می‌تواند راه هوایی را باریک‌تر کند. چاقی یکی از عوامل مهم خطر است، اما وجود آن برای ابتلا ضروری نیست و کاهش وزن نیز همیشه به‌تنهایی بیماری را برطرف نمی‌کند.
بزرگی لوزه و آدنوئید
لوزه‌های بزرگ و آدنوئید یا لوزه سوم می‌توانند فضای تنفسی را کاهش دهند. این عامل در کودکان اهمیت بیشتری دارد، اما در بعضی بزرگسالان نیز لوزه‌های حجیم بخشی از انسداد هستند.
گرفتگی بینی
آلرژی، التهاب مخاط، پولیپ یا انحراف تیغه بینی می‌تواند تنفس از بینی را دشوار کند. انسداد بینی ممکن است خروپف را تشدید کند یا تحمل CPAP را کاهش دهد، اما همیشه علت اصلی آپنه نیست.
آپنه مرکزی خواب از چیست؟
آپنه مرکزی یا CSA با بسته‌شدن مکانیکی حلق تعریف نمی‌شود. در این نوع، تنظیم تنفس برای دوره‌ای کوتاه ناپایدار می‌شود و فرمان یا تلاش لازم برای نفس‌کشیدن کاهش می‌یابد.
برخی عوامل مرتبط با آپنه مرکزی عبارت‌اند از:
- نارسایی قلبی و بعضی بیماری‌های قلبی
- سابقه سکته یا بعضی بیماری‌های عصبی
- مصرف طولانی‌مدت داروهای مخدر
- قرارگرفتن در ارتفاع زیاد
- بعضی اختلالات عصبی عضلانی
- برخی بیماری‌های نادر مادرزادی
نوع دستگاه و درمان در آپنه مرکزی با آپنه انسدادی تفاوت دارد. به همین دلیل خرید خودسرانه CPAP یا انتخاب درمان صرفاً براساس خروپف منطقی نیست.
آپنه مختلط یا پیچیده چیست؟
گاهی در نتیجه تست خواب، هم رویدادهای انسدادی و هم رویدادهای مرکزی دیده می‌شوند. در بعضی بیماران نیز پس از شروع درمان با فشار مثبت، رویدادهای مرکزی ظاهر یا آشکار می‌شوند. این وضعیت به ارزیابی دقیق داده‌های دستگاه و تست خواب نیاز دارد.
وجود رویداد مرکزی به این معنی نیست که بیمار حتماً بیماری مغزی دارد. نوع، تعداد و شرایط بروز رویدادها باید توسط پزشک تفسیر شوند.
چه عواملی احتمال آپنه انسدادی را افزایش می‌دهند؟
- اضافه‌وزن و چاقی
- افزایش سن
- لوزه، زبان یا دور گردن بزرگ
- فک کوچک یا عقب‌رفته
- سابقه خانوادگی و ویژگی‌های ارثی راه هوایی
- مصرف الکل در ساعات نزدیک خواب
- مصرف بعضی داروهای آرام‌بخش
- سیگار و التهاب راه هوایی
- گرفتگی مزمن بینی
- برخی اختلالات هورمونی و متابولیک
- نارسایی قلب یا کلیه و تجمع مایع
مردان در بسیاری از گروه‌های سنی بیشتر تشخیص داده می‌شوند، اما زنان نیز مبتلا می‌شوند. خطر در زنان پس از یائسگی افزایش می‌یابد و علائم آن‌ها همیشه به شکل خروپف شدید ظاهر نمی‌شود.
آپنه خواب در کودکان معمولاً از چیست؟
در کودکان، بزرگی لوزه و آدنوئید یکی از عوامل مهم است. چاقی، ناهنجاری‌های فک و صورت، سندرم داون، بیماری‌های عصبی عضلانی و بعضی مشکلات مادرزادی راه هوایی نیز می‌توانند نقش داشته باشند.
نشانه کودک ممکن است با بزرگسال متفاوت باشد. تنفس دهانی، خواب بی‌قرار، تعریق شبانه، وضعیت غیرعادی سر هنگام خواب، شب‌ادراری، بیش‌فعالی و افت تمرکز از علائمی هستند که باید در کنار خروپف بررسی شوند.
آیا هر خروپفی ناشی از آپنه است؟
خیر. خروپف از لرزش بافت‌های راه هوایی ایجاد می‌شود و ممکن است بدون وقفه تنفسی رخ دهد. احتمال آپنه زمانی بیشتر می‌شود که خروپف با سکوت‌های مکرر، نفس‌نفس‌زدن، خفگی شبانه یا خواب‌آلودگی روزانه همراه باشد.
از طرف دیگر، نبود خروپف واضح نیز آپنه را کاملاً رد نمی‌کند. شدت صدا معیار قابل‌اعتمادی برای تعیین تعداد وقفه‌ها یا میزان افت اکسیژن نیست.
کدام علائم نیاز به بررسی دارند؟
- توقف تنفس مشاهده‌شده توسط هم‌خواب
- خروپف بلند و نامنظم
- بیدارشدن با خفگی یا تپش قلب
- خواب‌آلودگی هنگام کار یا رانندگی
- سردرد و خشکی دهان در صبح
- کاهش تمرکز یا حافظه
- تکرر بیداری و احساس خواب بی‌کیفیت
- فشارخون بالا یا دشوارکنترل
اگر پشت فرمان چرت می‌زنید یا تمرکز خود را از دست می‌دهید، تا زمان ارزیابی و کنترل مشکل رانندگی نکنید.
چگونه علت آپنه مشخص می‌شود؟
پزشک ابتدا علائم، سابقه خانوادگی، تغییرات وزن، داروها و بیماری‌های زمینه‌ای را بررسی می‌کند. سپس بینی، دهان، لوزه‌ها، کام، زبان و وضعیت فک معاینه می‌شوند.
تست خواب مشخص می‌کند رویدادها انسدادی، مرکزی یا ترکیبی هستند و شدت آن‌ها چقدر است. میزان افت اکسیژن، ضربان قلب و ارتباط وقفه‌ها با وضعیت بدن یا مراحل خواب نیز می‌تواند در گزارش دیده شود.
مسیر کامل بررسی در صفحه تشخیص آپنه خواب توضیح داده شده است.
آیا شناخت علت، درمان را تغییر می‌دهد؟
بله. برای بسیاری از مبتلایان به آپنه انسدادی متوسط یا شدید، دستگاه فشار مثبت راه هوایی مانند CPAP درمان اصلی است. در بیمار دیگری ممکن است وسیله دهانی، درمان وضعیتی، کاهش وزن یا اصلاح یک عامل ساختاری مطرح شود.
BiPAP جایگزین عمومی برای هر فردی که CPAP را تحمل نمی‌کند نیست و براساس نیاز فشاری یا تنفسی مشخص انتخاب می‌شود. وسایل دهانی نیز باید اختصاصی و قابل تنظیم باشند.
در صورت بزرگی لوزه، ناهنجاری فک یا انسداد ساختاری مشخص، ارزیابی جراحی انجام می‌شود. برای آپنه مرکزی، درمان بیماری زمینه‌ای و انتخاب نوع مناسب حمایت تنفسی اهمیت بیشتری دارد.
مقایسه گزینه‌ها در صفحه راهنمای درمان آپنه خواب آمده است.
کدام عوامل قابل اصلاح هستند؟
تمام علت‌ها قابل تغییر نیستند، اما بعضی عوامل می‌توانند شدت بیماری را بیشتر کنند. اقدامات زیر ممکن است بخشی از برنامه درمان باشند:
- مدیریت وزن در صورت اضافه‌وزن یا چاقی
- پرهیز از الکل نزدیک زمان خواب
- ترک سیگار
- درمان گرفتگی بینی
- خوابیدن به پهلو در آپنه وابسته به وضعیت
- مرور داروهای آرام‌بخش و مخدر با پزشک
- فعالیت بدنی منظم متناسب با وضعیت سلامت
این اقدامات نباید جایگزین درمان تجویزشده شوند. کاهش خروپف نیز به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که آپنه و افت اکسیژن برطرف شده‌اند.
جمع‌بندی: علت آپنه خواب در هر فرد متفاوت است
شایع‌ترین نوع بیماری، آپنه انسدادی است که بر اثر بسته‌شدن مکرر راه هوایی فوقانی ایجاد می‌شود. وزن، زبان، فک، لوزه‌ها، بینی، سن و ویژگی‌های ارثی می‌توانند در آن نقش داشته باشند. آپنه مرکزی نیز به اختلال در کنترل تنفس مربوط است و مسیر بررسی متفاوتی دارد.
تشخیص علت تنها از روی خروپف، وزن یا ظاهر گلو ممکن نیست. شرح حال، معاینه و تست خواب باید در کنار یکدیگر قرار گیرند. پس از مشخص‌شدن نوع و شدت بیماری، درمان متناسب انتخاب می‌شود.
برای بررسی علائم و نتیجه تست خواب می‌توان از صفحه ارزیابی تخصصی آپنه خواب استفاده کرد.
پرسش‌های متداول درباره علت آپنه خواب
آیا آپنه خواب فقط از چاقی است؟
خیر. چاقی یکی از عوامل مهم است، اما افراد دارای وزن طبیعی نیز ممکن است به‌دلیل فرم فک، زبان، لوزه، ژنتیک یا عوامل دیگر مبتلا شوند.
آیا انحراف بینی باعث آپنه می‌شود؟
انحراف بینی می‌تواند تنفس بینی را دشوار و خروپف یا تحمل CPAP را بدتر کند، اما معمولاً تنها عامل ایجاد آپنه نیست.
آیا استرس علت آپنه خواب است؟
استرس می‌تواند کیفیت خواب را مختل کند، اما علت اصلی آپنه انسدادی محسوب نمی‌شود. علائم مشابه یا هم‌زمان باید جداگانه بررسی شوند.
آیا مصرف الکل آپنه را بدتر می‌کند؟
بله. الکل می‌تواند عضلات دهان و حلق را شل‌تر کند و در بعضی افراد تعداد یا شدت انسدادهای شبانه را افزایش دهد.
آیا آپنه خواب ارثی است؟
ویژگی‌هایی مانند فرم فک، اندازه راه هوایی و بعضی عوامل متابولیک می‌توانند زمینه خانوادگی داشته باشند. سابقه خانوادگی احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد، اما ابتلا را قطعی نمی‌کند.
آیا علت آپنه با تست خواب مشخص می‌شود؟
تست خواب نوع و شدت رویدادها را مشخص می‌کند. برای یافتن عامل آناتومیک یا بیماری زمینه‌ای، معاینه و گاهی بررسی‌های تکمیلی نیز لازم است.
این مطلب برای آموزش عمومی است و جایگزین تشخیص پزشک، تست خواب یا نسخه پزشکی نیست. توقف تنفس مشاهده‌شده، خواب‌آلودگی هنگام رانندگی، افت اکسیژن یا بیماری قلبی نیازمند ارزیابی پزشکی است.
